''ο ΤΟΠΟΣ και το ΤΟΠΙΟ''
Είναι όντως μια ωραία περιπέτεια να διαβάζει κανείς τα κείμενα του Μιχάλη Χαραλαμπίδη και μέσα απ΄ αυτά να ανακαλύπτει τις πολιτικές του προτεραιότητες. Εδώ θα σταθώ σε μία απ΄ αυτές, τον ‘’Τόπο’’. Για τη πολιτική του σκέψη, ο ‘’Τόπος’’, είναι ένα απ΄ τα θεμελιώδη συστατικά στοιχεία που τη συγκροτούν. Ο Μιχάλης διαμόρφωσε μια συγκροτημένη θέση πάνω σ΄ αυτό το ζήτημα έχοντας ρουφήξει και κατόπιν επεξεργαστεί, την πολύτιμη γνώση που αποκόμισε από μεγάλους δάσκαλους, που σημαντικότερος απ΄ αυτούς είναι ο Δημήτρης Πικιώνης.
Μια επίσκεψη στα κείμενα του μεγάλου αυτού στοχαστή και πρωτοπόρου αρχιτέκτονα (είναι αυτός που εισήγαγε το μοντερνισμό στην αρχιτεκτονική και το σχέδιο στην Ελλάδα), εύκολα θα το δείξει. Η διαφορά όμως εδώ είναι η εξής : Ενώ η οπτική του μεγάλου δάσκαλου Πικιώνη έχει αισθητικές αναφορές, ο Μιχάλης, χωρίς να θίξει στο ελάχιστο την οπτική του Πικιώνη, ανέδειξε τις πολιτικές της προεκτάσεις (ο Μιχάλης δε σταμάτησε ποτέ να διαβάζει, να διαβάζει ελεύθερα, μα κυρίως, να ‘’διαβάζει’’ αυτό που πρέπει και όπως πρέπει. Και ήταν αυτό (το διάβασμα) το κάρβουνο που κρατούσε μπρος, ζωντανή και φρέσκια κι όχι απολιθωμένη, τη σκέψη του).
Για παράδειγμα, ενώ ο Πικιώνης (βάζοντας το ζήτημα στις τρεις διαστάσεις του χρόνου: τη μνήμη, το παρόν και το μέλλον) λέει,…
‘’Η λατομία εξακολουθεί το επάρατο έργο της. Εκεί που δεν αφανίζει, κάτι χειρότερο : κολοβώνει τα σχήματα, διαστρέφει το χαρακτήρα των περιγραμμάτων (σημ. δική μου: μιλά για τον τόπο και το τοπίο έχοντας σαν μέτρο το Αττικό τοπίο)… Η γη τούτη κείτεται τώρα ως το πριν όμορφο σώμα ενός θεϊκού πλάσματος όπου κατατρώγει τις σάρκες του η αρρώστια. Κι αν είχε μιλιά -κι έχει, αλλά δεν την ακούμε- θα έλεγε : Δείλαιοι και αμαθείς και βάρβαροι, τι κάνετε ; τι αφανίζετε ; Δεν ξέρετε ότι είμαι η μητέρα και η τροφός, το λίκνο, η κοιτίδα, η μήτρα της περασμένης δόξας και της μελλούμενης ; Μάταια θαυμάζετε τα μνημεία που έστησαν τα παιδιά μου. Δεν ξέρετε πως είναι σαρξ εκ της σαρκός μου, και πως όταν η Μ ο ρ φ ή μου αφανισθεί, η δικιά τους θα χάσει το νόημά της ; Τι εκάνατε την Ελευσίνα ; Τι εκάνατε το Ιλισό και τον Κηφισό, τα δύο αγιάσματά μου ;… Τρισμέγιστη είναι η ενοχή μας. Κι όχι μονάχα απέναντι του εαυτού μας, μα έναντι της μνήμης των περασμένων, έναντι του μέλλοντος και έναντι όλων των λαών της οικουμένης.’’…
Ο Μιχάλης, πάνω σ΄ αυτό το ζήτημα, ακριβώς όπως κι ο Πικιώνης, λέει…
‘’…Η δική μας προσδοκία είναι ο νέος αιώνας να είναι αυτός της ανάκτησης και εμπλουτισμού αυτών των εννοιών. Της ανάκτησης της σχέσης μας με το χώρο, τον τόπο, την αρχιτεκτονική και αισθητική μας κληρονομιά, του περάσματος από το χάος στον κόσμο…
Στο νέο αιώνα έχουμε να κοσμήσουμε, να αναστηλώσουμε εκ νέου αυτό τον ιστορικό τόπο, αυτή την ιστορική χώρα. Το ιδιωτικό-δημόσιο χάος, τον ‘’ιδιωτικό κρατικό’’ αυθορμητισμό του μη σχεδίου, της πολεοδομικής βαρβαρότητας ήρθε πλέον ο χρόνος να τον διαδεχθεί μια νέα ιδέα του χωροταξικού πολεοδομικού σχεδιασμού, της αρχιτεκτονικής αισθητικής, ηθικής και πολιτισμού. Νέα στις ιδέες, τα περιεχόμενα, τα προγράμματα, τα υποκείμενα και τα μέσα εφαρμογής του. Το ζήτημα αυτό αφορά τις τέχνες, τις επιστήμες, την πολιτική, την πόλη, τους πολίτες και όχι μια ‘’κρατικο ιδιωτική’’ άνομη κάστα κουρσάρων του τοπίου. Αφορά την πολιτική ως αρχιτεκτονική κοινωνίας. Ποτέ ως σήμερα δεν είχαμε ανάγκη συμβολισμών. Αυτό είναι έργο της αρχιτεκτονικής και της πολιτικής με την παραπάνω έννοια. Του αγώνα της Π ό λ η ς, και του Δ ή μ ο υ να δημιουργεί πόλη ως χώρο πυκνό σε νοήματα και συμβολισμούς.’’
Θα ήθελα εδώ, υστερογραφικά, να πω το εξής στους πρωταγωνιστές της ελληνικής πολιτική σκηνής, και ιδιαίτερα στους νεοφανείς τέτοιους : θα είναι πολύ ανήθικο, μα πολύ ανήθικο, με αφορμή την εκ των προτέρων διαγνωσμένη πολιτική τους ένδεια, θα είναι ανήθικο επαναλαμβάνω, να χρησιμοποιήσουν εκφρασμένες αναλύσεις, θέσεις και σχέδια του Μιχάλη πάνω στα πολιτικά ζητήματα της πατρίδας, χωρίς να αναφέρουν το όνομά του. Να ξέρουν πως όλοι εμείς που συμπορευτήκαμε μαζί του έχουμε ανοιχτά, το νου, τα μάτια και τ΄ αυτιά μας.
Δημήτρης Βασιλειάδης
