Όταν αλλάζει η γεωπολιτική, αλλάζει και η στρατηγική
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία όπου οι λαοί δεν δοκιμάζονται μόνο από την ισχύ των αντιπάλων τους, αλλά κυρίως από την ικανότητά τους να αντιλαμβάνονται εγκαίρως ότι ο κόσμος γύρω τους αλλάζει.
Η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται σήμερα σε μια τέτοια στιγμή. Η αντιπαράθεση Ισραήλ και Τουρκίας δεν αποτελεί πλέον απλώς μια ανταλλαγή σκληρών δηλώσεων. Η ισραηλινή επίθεση στη συριακή βάση Αμπού αλ-Ντουχούρ στις 18 Αυγούστου 2026, με το Ισραήλ να επικαλείται την πιθανότητα τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στη βάση, ανέδειξε με τον πιο καθαρό τρόπο ότι η σύγκρουση συμφερόντων των δύο περιφερειακών δυνάμεων εισέρχεται σε μια νέα φάση.
Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα και η Τουρκία επιστρέφουν σε μια περίοδο αυξημένης έντασης στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Οι τουρκικές πρωτοβουλίες για θαλάσσια πάρκα, οι αμφισβητήσεις ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και η επανεμφάνιση έντονων αντιπαραθέσεων γύρω από τις θαλάσσιες ζώνες δείχνουν ότι η προηγούμενη περίοδος σχετικής ύφεσης δεν εξαφάνισε τις στρατηγικές διαφορές.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αξίζει να ξαναδιαβάσουμε δύο μεγάλους Έλληνες Διανοητές, τον Παναγιώτη Κονδύλη και τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη .Όχι για να αναζητήσουμε σε αυτόν μια εύκολη δικαιολόγηση του πολέμου. Αλλά για να ξαναβρούμε την έννοια της στρατηγικής πρωτοβουλίας.
Ο Κονδύλης και το «πρώτο πλήγμα»
Στη «Θεωρία του Πολέμου» ο Κονδύλης έθεσε ένα εξαιρετικά δύσκολο ερώτημα για την ελληνική στρατηγική σκέψη: τι πρέπει να κάνει μια χώρα όταν εκτιμά ότι η πιθανότητα μιας εχθρικής επίθεσης έχει καταστεί εξαιρετικά υψηλή;
Η απάντησή του δεν ήταν μια γενική προτροπή προς την Ελλάδα να αρχίσει έναν πόλεμο. Το «πρώτο πλήγμα» είχε για τον Κονδύλη προληπτική στρατηγική σημασία: εάν η εχθρική επίθεση θεωρείται επικείμενη, η παθητική αναμονή μπορεί να οδηγήσει σε στρατηγική ήττα πριν ακόμη αρχίσει η πραγματική σύγκρουση. Αυτή είναι μια θεμελιώδης διάκριση. Άλλο πράγμα η πολεμοχαρής λογική του «να χτυπήσουμε πρώτοι». Και άλλο η λογική:Δεν επιτρέπω στον αντίπαλο να αποφασίσει μόνος του πότε, πού και με ποιους όρους θα αντιμετωπίσω την απειλή.Η δεύτερη είναι στρατηγική σκέψη.Και είναι ακριβώς αυτή που απουσιάζει πολλές φορές από τον ελληνικό δημόσιο διάλογο.
Από τον Κονδύλη στον Χαραλαμπίδη
Ο Χαραλαμπίδης δεν έβλεπε τον Ελληνισμό μόνο ως ένα κράτος που πρέπει να προστατεύσει τα υφιστάμενα σύνορά του. Η πολιτική του σκέψη είχε έντονα ιστορικό και γεωπολιτικό χαρακτήρα, με κεντρικές αναφορές στον Πόντο, τη Μικρά Ασία, την Κύπρο και την ανάγκη μιας συνολικότερης ανάταξης του Ελληνισμού. Η δική του συμβολή μπορεί να συμπυκνωθεί σε μια διαφορετική ερώτηση: Θέλουμε απλώς να επιβιώσουμε ή θέλουμε να έχουμε ιστορικό σχέδιο;
Αυτό είναι το σημείο όπου ο Κονδύλης και ο Χαραλαμπίδης, μπορούν να συναντηθούν στη σημερινή συζήτηση. Ο ένας μας υποχρεώνει να σκεφτούμε με όρους ισχύος και στρατηγικής. Ο άλλος μας υποχρεώνει να σκεφτούμε με όρους ιστορικού οράματος. Και ένας λαός χωρίς το πρώτο είναι ανυπεράσπιστος. Αλλά ένας λαός χωρίς το δεύτερο κινδυνεύει να μετατρέψει την επιβίωσή του σε μόνιμη υποχώρηση.
Και αν ανοίξει το παράθυρο της Κύπρου;
Εδώ βρίσκεται το δυσκολότερο ερώτημα. Εάν μια γενικευμένη Ισραηλινοτουρκική κρίση δημιουργούσε ένα νέο στρατηγικό περιβάλλον στην Ανατολική Μεσόγειο, θα μπορούσε η Ελλάδα να παραμείνει απλώς θεατής;
Η απάντηση, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να είναι μια μηχανική επιλογή πολέμου. Η Ελλάδα δεν πρέπει να αναζητήσει τον πόλεμο. Πρέπει όμως να έχει σχέδιο για κάθε πιθανή εξέλιξη.
Και ανάμεσα στα πιθανά σενάρια πρέπει να υπάρχει και εκείνο στο οποίο η Τουρκία βρίσκεται στρατηγικά αποδυναμωμένη, ενώ δημιουργούνται πραγματικές δυνατότητες για την επίλυση του Κυπριακού με όρους που θα αποκαθιστούν την κυριαρχία, την ασφάλεια και την εδαφική ακεραιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να εκμεταλλευθεί μια διεθνή κρίση για να αρχίσει έναν πόλεμο. Σημαίνει ότι δεν μπορεί να επιτρέψει σε μια ιστορική ευκαιρία να μετατραπεί ξανά σε ιστορική αδράνεια.
Η Κύπρος δεν είναι μακρινή υπόθεση.
Είναι ο ελληνικός χώρος της Ανατολικής Μεσογείου, είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αποτελεί κρίσιμο γεωπολιτικό κόμβο ανάμεσα στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.Η απελευθέρωση των κατεχομένων και η επανένωση της Κύπρου δεν μπορεί να είναι απλώς ένα σύνθημα.Πρέπει να είναι εθνικός στρατηγικός στόχος, ο οποίος θα επιδιώκεται με διπλωματία, διεθνείς συμμαχίες, οικονομική ισχύ, αμυντική αποτροπή και, πάνω απ' όλα, πολιτική βούληση.
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «πόλεμος ή ειρήνη»
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα του Κονδύλη. Το δίλημμα δεν είναι «πόλεμος ή ειρήνη». Το πραγματικό δίλημμα είναι: Έχεις τη δύναμη να υπερασπιστείς την ειρήνη που επιθυμείς; Γιατί ειρήνη χωρίς αποτροπή μπορεί να είναι απλώς μια προσωρινή ανακωχή. Και διπλωματία χωρίς ισχύ κινδυνεύει να μετατραπεί σε διαχείριση τετελεσμένων. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να γίνει επιθετική χώρα. Χρειάζεται να γίνει χώρα που δεν μπορεί να εκβιαστεί. Να αποκτήσει στρατηγικό βάθος. Να επενδύσει στην άμυνα. Να ενισχύσει την Κύπρο. Να οικοδομήσει σταθερές συμμαχίες στην Ανατολική Μεσόγειο. Να αναπτύξει οικονομική, ενεργειακή, τεχνολογική και δημογραφική ισχύ. Και κυρίως να αποκτήσει ξανά την πολιτική αυτοπεποίθηση ότι η υπεράσπιση της Πατρίδας δεν είναι κάτι για το οποίο πρέπει να απολογείται.
Να ξαναθυμηθούμε τι σημαίνει Πατρίδα
Ίσως εδώ βρίσκεται τελικά η ουσία. Η Ελλάδα επί δεκαετίες έμαθε να σκέφτεται την εξωτερική πολιτική κυρίως ως διαχείριση κινδύνων. Να μην προκαλούμε. Να μη δημιουργούμε εντάσεις. Να περιμένουμε τους συμμάχους. Να προσφεύγουμε στη διπλωματία. Όλα αυτά είναι χρήσιμα. Αλλά δεν αρκούν. Γιατί η διπλωματία λειτουργεί καλύτερα όταν πίσω της υπάρχει ισχύς. Και η ισχύς λειτουργεί καλύτερα όταν πίσω της υπάρχει κοινωνία με αυτοπεποίθηση. Ο Έλληνας πολίτης πρέπει να ξαναθυμηθεί κάτι που μοιάζει αυτονόητο αλλά έχει ξεχαστεί: Η Πατρίδα δεν είναι μόνο δικαίωμα. Είναι και ευθύνη. Είναι ευθύνη να την υπερασπιστούμε. Να γνωρίζουμε την ιστορία της. Να εργαζόμαστε για την οικονομική της δύναμη. Να απαιτούμε σοβαρό κράτος. Να στηρίζουμε την άμυνά της. Να δημιουργούμε συμμαχίες. Και, όταν χρειαστεί, να έχουμε την αποφασιστικότητα να υπερασπιστούμε τα κυριαρχικά μας δικαιώματα. Όχι επειδή αγαπάμε τον πόλεμο. Αλλά ακριβώς επειδή αγαπάμε την ειρήνη.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να περιμένει την ιστορία. Πρέπει να είναι έτοιμη να τη διαμορφώσει.
Σήμερα δεν γνωρίζουμε αν η αντιπαράθεση Ισραήλ–Τουρκίας θα εξελιχθεί σε πραγματική στρατιωτική σύγκρουση ή θα περιοριστεί σε μια παρατεταμένη στρατηγική αντιπαλότητα. Ήδη όμως η Ουάσιγκτον επιχειρεί να δημιουργήσει μηχανισμούς αποκλιμάκωσης, γεγονός που δείχνει ότι η πιθανότητα ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης λαμβάνεται σοβαρά υπόψη. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι η Ανατολική Μεσόγειος αλλάζει. Και όταν αλλάζει η γεωπολιτική, τα κράτη που δεν έχουν στρατηγική, τότε απλά γίνονται παρατηρητές αρνητικών εξελίξεων που τους αφορούν.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να περιμένει να της προσφέρουν οι άλλοι ένα μέλλον. Πρέπει να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για να το διεκδικήσει. Ο Κονδύλης μας θυμίζει ότι η στρατηγική απαιτεί ισχύ, πρωτοβουλία και ρεαλισμό.Ο Χαραλαμπίδης μας θυμίζει ότι η πολιτική χρειάζεται ιστορικό όραμα.
Η Κύπρος μας θυμίζει ότι υπάρχουν ακόμη ανοιχτές πληγές.
Και η σημερινή Ανατολική Μεσόγειος μας προειδοποιεί ότι η εποχή της αδράνειας τελειώνει. Δεν χρειαζόμαστε μια Ελλάδα που θα ψάχνει αφορμή για πόλεμο. Χρειαζόμαστε μια Ελλάδα που θα είναι τόσο ισχυρή, τόσο προετοιμασμένη και τόσο αποφασισμένη, ώστε κανείς να μην θεωρεί ότι μπορεί να την μετατρέψει ξανά σε σάκο του μποξ.
Γιατί η ειρήνη δεν χαρίζεται.
Η ειρήνη διασφαλίζεται.
Και η Πατρίδα έχει μέλλον μόνο όταν οι πολίτες της είναι έτοιμοι να την υπερασπιστούν.
*O Πέτρος Ινιωτάκης είναι Μηχανικός Παραγωγής και Διοικησης MSc
